مقاله

قرن بيوتكنولوژي و گزينه‌هاي پيش‌رو<?xml:namespace prefix = o ns = "urn:schemas-microsoft-com:office:office" />

نويسنده: جرمي ريفكين

منبع: ماهنامه سياحت غرب، سال دوم، شماره نهم، فروردين1383به نقل از سایت فناوری اطلاعات ایران

 

چكيده:

نگاه حاكم بر علم جديد كه سخت متأثر از ديدگاه فرانسيس بيكن است، باتأثيرات گسترده‌اي بر علم قرن بيست‌ويكم يا همان زيست‌شناسي و مولود آن،فن‌آوري‌هاي زيستي، همراه شده است، اما در كنار اين رويكرد حاكم كه دانشمندان اينحوزه را سخت به خود مشغول ساخته است، شاهد ظهور رويكردي متفاوت از سوي بوم‌شناسانيهستيم كه با هر گونه رفتاري كه مستلزم دستكاري و دخالت‌ورزي آدمي بر طبيعت است،مخالفت مي‌ورزند و از اين رو، از يافته‌هاي اين علم و تكنولوژي جديد تنها در راستايتحكيم مواضع و ديدگاه‌هاي خود بهره مي‌برند.

پس از چهل سال گسترش موازي دوحوزه «اطلاعات» و «علوم زيستي»، هم اينك شاهد ادغام و تبديل آنها به نيروييتأثيرگذار هستيم كه اساس قرن بيوتكنولوژي بر پايه آن بنا نهاده شده است. در عصرجديد، از كامپيوتر به نحوي فزاينده با هدف رمزگشايي، اداره و سامان بخشيدن به حجمعظيمي از اطلاعات و يافته‌هاي ژنتيكي، كه منبع خام اقتصاد نوين جهاني هستند،استفاده مي‌شود.

قرن بيوتكنولوژي، نويددهنده‌ي دستيابي به منابع و سرمايه‌هاييعظيم است؛ سرمايه‌هايي كه در قالب گياهان و حيوانات دستكاري شده با هدف سير نمودنجمعيت گرسنه كره زمين، منابع جديد انرژي و نيز الياف‌هاي دستكاري شده براي ساختنجامعه‌اي تجديدشدني و يا داروهاي معجزه‌آسا و شيوه‌هاي درماني‌اي كه با هدف توليدكودكاني سالم‌تر و محو درد و رنج و افزايش طول عمر بشر خلق شده‌اند، تجلي يافتهاست، اما در برابر همه اين تحولات، همواره سوالي آدمي را به خود مشغول مي‌سازد: بهراستي به چه قيمتي؟

اين تجارت ژنتيكي جديد در مقايسه با ديگر انقلاب‌هاياقتصادي طول تاريخ، با مسائل و پي‌آمدهاي اضطراب‌آورتري همراه شده است. آيا خلقمصنوعي حيوانات شبيه‌سازي شده شيمري و يا داراي ژن پيوندي، نمي‌تواند به معنايپايان طبيعت و يا به جايگزيني براي دنياي زيستي ـ صنعتي تبديل شود؟ آيا رهاييگسترده هزاران گونه جاندار دستكاري شده ژنتيكي در عرصه محيط زيست نمي‌تواند باآلودگي‌هاي فاجعه‌آفرين ژنتيكي و خسارات غيرقابل جبران به زيست كره همراه گردد؟ بهراستي عواقب به انحصار درآمدن ذخيره ژن جهاني، با توسل به حقوق مالكيت فكري و كنترلآن توسط معدود شركت‌هاي فعال در اين عرصه، چه خواهد بود؟ اصلاً زندگي در دنيايي كهدر آن كودكان از لحاظ ژنتيكي تحت مهندسي قرار مي‌گيرند و طبق سفارش در رحم‌ها شكلداده مي‌شوند و در دنيايي كه مردمانش به نحوي فزاينده بر پايه‌ گونه‌ي ژنتيكي‌شانمورد شناسايي و البته تبعيض قرار مي‌گيرند، چه معنايي خواهد داشت؟ و بالاخره اينكه، مخاطرات ناشي از تلاش در راستاي طراحي و شكل دادن به انسان‌هايي «كامل‌تر» چهخواهد بود؟

مسأله اساسي در اين باره، نه به خود علم، بلكه عمدتاً به نحوه‌ بهكارگيري آن خلاصه مي‌شود و از اين رو است كه بحث اساسي درباره قرن بيوتكنولوژي، بهدو انتخاب متفاوت ما از اين علم، معطوف مي‌گردد.

اولين رويكرد بر پايه نگاهبيكن بنيان نهاده شده است؛ نگاهي كه به قدري براي ما آشنا است كه گويي به جز آن هيچرويكرد ديگري پيش روي ما وجود ندارد. بيكن طبيعت را به مثابه «روسپي‌اي همگاني» مي‌نگريست و از نسل‌هاي آينده مي‌خواست تا آن را تحت فشار قرار داده، رام نموده وبه آن شكل بخشند و بدين شكل به ارباب بلامنازع دنياي مادي تبديل شوند. بسياري ازبرجسته‌ترين زيست‌شناسان مولكولي دنياي امروز را مي‌توان وارثان سنت بيكن برشمرد. آنان خود را مهندساني بزرگ مي‌دانند كه تمام تلاش خود را به اصلاح، نوتركيبي وبرنامه‌ريزي مجدد مؤلفه‌هاي حيات معطوف نموده‌اند تا در اين رهگذر، موجوداتيمطيع‌تر، كارآمدتر و مفيدتر كه بتوانند بيش از پيش به خدمت بشريت درآيند، توليدكنند.

در سويي ديگر، گروهي رويكردي كاملاً متفاوت و البته دقيق و همه جانبهاتخاذ نموده‌اند. اين دانشمندان بوم‌شناس، به طبيعت به مثابه شبكه‌اي منسجم وهماهنگ از روابط مبتني بر همزيستي كه داراي وابستگي‌هاي متقابلند، مي‌نگرند. اينان،كره خاكي و موجودات آن را در قالب يك كل يا همان زيست كره، وجودي يگانه و بي‌همتابرمي‌شمارند.

كشاورزي مي‌تواند نمونه‌اي مناسب از تفاوت بين اين دو رويكردباشد. زيست‌شناسان مولكولي به واسطه نوع رويكردشان، به تزريق ژن‌هاي بيگانه به رموزژنتيكي محصولات غذايي با هدف مقاوم‌سازي آنها در برابر سموم علف‌كش‌، آفات،باكتري‌ها و قارچ‌ها اقدام مي‌نمايند. اينان به اين گونه گياهان داراي ژن پيونديدستكاري شده، به شكلي مي‌نگرند كه گويي در نوعي انزواي ژنتيكي به سر مي‌برند و بامحيط خود كاملاً بيگانه‌اند؛ از همين رو است كه به نگراني‌هايي كه از سوي طرفدران وفعالان محيط زيست نسبت به آلودگي ژنتيكي حاصل از فعاليت‌هاي آنها داده مي‌شود،توجهي نمي‌كنند.

برخلاف اين رويكرد، بسياري از بوم‌شناسان، از اين گونه اطلاعاتجديد با هدف درك عوامل و مؤلفه‌هاي زيست‌محيطي‌اي كه در روند شكل‌گيري جهش‌هايژنتيكي در گياهان تأثير گذارند، استفاده مي‌نمايند. برخلاف مهندسان ژنتيك، اينان ازاين دانش جديد در راستاي بهبود و ارتقاي شيوه‌هاي سنتي و پايدار كشاورزي و از جملهپرورش، كنترل آفات و چرخه محصولات بهره‌ مي‌برند.

به همين ترتيب، در عرصه پزشكينيز بسياري از زيست‌شناسان مولكولي، توجه خود را به شيوه‌هاي گوناگون ژن‌درماني‌ايمعطوف نموده‌اند كه با تزريق ژن‌ها به بيماران همراه شده است، اما گروه‌ معدودي، ازهمين اطلاعات حاصله به منظور كشف روابط حاكم بر جهش‌هاي ژنتيكي و عوامل زيست محيطيبهره مي‌برند. اگرچه ذكر اين نكته ضروري است كه شماري از بيماري‌هاي ژنتيكي، ظاهراًغيرقابل پيشگيري بوده و از دخالت محيط زيست مصون هستند، اما بررسي ها بيانگر آن استكه بيش از هفتاد درصد مرگ و مير در جوامع صنعتي، محصول آن چيزي است كه پزشكان آن را «بيماري‌هاي رفاه» مي‌نامند كه از آن جمله مي‌توان به حملات قلبي، سكته‌ها، ديابت وسرطان‌هاي سينه، روده و پروستات اشاره نمود. از آن جا كه افراد نسبت به اين گونهبيماري‌ها، آسيب‌پذيري ژنتيكي مختلفي دارند، نقش عوامل محيطي و خارجي همچون: مصرفبالاي دخانيات، الكل، رژيم‌هاي غذايي چرب، مواد شيمايي سمي و سموم آفت‌كش وحشره‌كش‌ها، آب و غذاي آلوده، هواي ناسالم و بالاخره زندگي توأم با بي‌تحركي، درشكل‌گيري اين گونه بيماري‌ها اجتناب‌ناپذير است.

بنابراين، رويكرد نخستين كههمان رويكرد دشوار و مشكل‌آفرين است، از علم جديد ژنتيك به منظور ايجاد تغييرات ودستكاري در الگوي ژنتيكي گونه‌هاي ذي حيات سود مي‌جويد و اما رويكرد دوم كه رويكرديسهل‌الوصول است، از همين اطلاعات با هدف خلق روابط منسجم‌تر و ماناتر بين گونه‌هايموجود و محيط زيست بهره مي‌برد.

اگرچه برخي مدعي‌اند كه براي هر دو رويكردامكان ظهور و بروز وجود دارد تا دست به دست هم داده، به تقويت يكديگر بپردازند، امادر حقيقت، بازار به رويكرد نخستين سخت علاقمند بوده و دليل آن هم كاملاً واضح است،چرا كه حداقل، توسل به اين رويكرد مي‌تواند با سود هنگفتي براي صاحبان آن همراهگردد.

اگرچه امروزه شاهد نوعي اقبال عمومي و فزاينده به محصولات آلي و غذاهايطبيعي و نيز پزشكي پيشگيرانه هستيم، اما سرمايه بيشتري در حوزه پزشكي بيماري‌محور وكشاورزي بيوتكنولوژي هزينه مي‌شود.

با اين وجود، بروز تغييراتي در اين عرصهمتحمل و ممكن است، چرا كه جامعه مي‌تواند همان گونه كه نسبت به تكنولوژي هسته‌اي،عكس‌العمل نشان داده، نسبت به اين علم جديد نيز از خود واكنش نشان دهد، اما تأكيدبر اين نكته ضروري است كه بحث ما اصلاً قبول و يا رد استفاده از خود اين تكنولوژينيست ـ اگرچه همواره در مجامع علمي، جمع كثيري مايلند تا به موضوع، اين گونه نگاه

/ 2 نظر / 5 بازدید
فرزاد

وبلاگ قشنگت رو ديدم. خيلی لذت بردم. هيچ ميدونی يه عکس به اندازه ده صفحه متن ميتونه به مخاطبش مطلب برسونه و چقدر گذاشتن عکس توی پرشين بلاگ سخته و ما اين مشکل رو برای شما حلش کرديم اگه ميخوای توی وبلاگت عکس بذاری کافيه رو آدرس URL کليک کنی.(در ضمن اين سرويس از طريق ISP ندا بي دليل قابل ديدن نيست)

turgay

آقا سلام عليکم....احوال جناب فوق مهندس چگونه است؟ ...ای ول بابا این وبلاگ نيست که تشکيلاته...محشره پسر خيلی به کارم اومد...ميبينمت